پروژه EPC چیست؟

قراردادهای EPC و شرکت‌های EPC کار چه می‌کنند؟

EPC یکی از رایج‌ترین روش‌های اجرای پروژه‌های بزرگ صنعتی و زیرساختی است. در این مدل، بخش قابل‌توجهی از مسئولیت‌های طراحی، تأمین تجهیزات و اجرای پروژه به یک پیمانکار یا شرکت اصلی واگذار می‌شود. به همین دلیل، قراردادهای EPC در پروژه‌های نفت و گاز، پتروشیمی، پالایشگاه، نیروگاه، صنایع فولاد، معدن، آب و فاضلاب و پروژه‌های زیرساختی کاربرد گسترده‌ای دارند.

اما EPC دقیقاً به چه معناست؟ قرارداد EPC چه تفاوتی با قراردادهای معمول پیمانکاری دارد؟ شرکت EPC چه وظایفی بر عهده می‌گیرد و به چه شرکتی «EPC کار» گفته می‌شود؟

در این مطلب با مفهوم EPC، ساختار قراردادهای EPC، مراحل اجرای پروژه و ویژگی‌های شرکت‌های EPC آشنا می‌شویم.

فهرست مطالب

• EPC چیست؟ (قرارداد EPC ، شرکتها و انواع)
• مراحل اجرای پروژه های EPC
• EPC در ایران
• استانداردهای EPC
• جمع بندی

EPC چیست؟

EPC مخفف سه واژه Engineering, Procurement, Construction به معنای مهندسی، تأمین و ساخت است.

در قرارداد EPC، پیمانکار اصلی مسئولیت سه بخش اساسی پروژه را بر عهده می‌گیرد:

• Engineering (مهندسی): طراحی و مهندسی پروژه
• Procurement (تأمین): خرید و تأمین تجهیزات، مواد و کالاها
• Construction (ساخت و اجرا): اجرای عملیات ساخت، نصب و راه‌اندازی

بنابراین، در یک پروژه EPC، کارفرما به‌جای اینکه برای طراحی، خرید تجهیزات و اجرای پروژه با چند پیمانکار مختلف قرارداد ببندد، می‌تواند بخش عمده این فعالیت‌ها را به یک پیمانکار EPC واگذار کند.

به زبان ساده، شرکت EPC از مرحله طراحی پروژه وارد می‌شود و تا تأمین تجهیزات، ساخت، نصب و در بسیاری از قراردادها تا راه‌اندازی و تحویل پروژه به کارفرما مسئولیت دارد.

EPC مخفف چیست؟

عبارت EPC از سه مرحله اصلی تشکیل شده است:

این سه بخش در عمل کاملاً از یکدیگر جدا نیستند و معمولاً به‌صورت زنجیره‌ای و تا حدی هم‌زمان پیش می‌روند.

برای مثال، در یک پروژه احداث واحد پتروشیمی، تیم مهندسی ممکن است طراحی تجهیزات و خطوط فرایندی را انجام دهد، درحالی‌که واحد تأمین هم‌زمان خرید تجهیزات با زمان تحویل طولانی را آغاز می‌کند و تیم ساخت نیز عملیات آماده‌سازی سایت را انجام می‌دهد.

قرارداد EPC چیست؟

قرارداد EPC قراردادی است که طی آن کارفرما اجرای بخش‌های اصلی مهندسی، تأمین کالا و تجهیزات و ساخت پروژه را به یک پیمانکار اصلی یا کنسرسیوم EPC واگذار می‌کند.

در این نوع قرارداد، پیمانکار معمولاً مسئول هماهنگی میان بخش‌های مختلف پروژه است و باید پروژه را مطابق الزامات فنی، زمان‌بندی، هزینه و مشخصات تعیین‌شده در قرارداد به کارفرما تحویل دهد.

یکی از ویژگی‌های مهم EPC این است که مسئولیت هماهنگی بین طراحی، خرید و اجرا تا حد زیادی در اختیار پیمانکار اصلی قرار می‌گیرد.

به همین دلیل، انتخاب پیمانکار EPC مناسب برای پروژه‌های بزرگ اهمیت زیادی دارد.

شرکت EPC چیست؟

شرکتی که توانایی انجام یا مدیریت سه حوزه اصلی مهندسی، تأمین و ساخت را در قالب یک پروژه یکپارچه داشته باشد، می‌تواند به‌عنوان پیمانکار EPC فعالیت کند.

البته یک شرکت EPC لزوماً تمام فعالیت‌های پروژه را با نیروی انسانی و تجهیزات داخلی خود انجام نمی‌دهد.

برای مثال، یک شرکت EPC ممکن است:

• طراحی را با تیم مهندسی داخلی انجام دهد؛
• تجهیزات را از سازندگان مختلف خریداری کند؛
• عملیات نصب را به پیمانکاران تخصصی واگذار کند؛
• عملیات برق و ابزار دقیق را به شرکت‌های تخصصی بسپارد؛
• و در نهایت مسئولیت هماهنگی و مدیریت کل پروژه را بر عهده داشته باشد.

بنابراین، «EPC کار بودن» الزاماً به معنای انجام تمام عملیات توسط خود شرکت نیست؛ بلکه مهم این است که شرکت توانایی مدیریت یکپارچه پروژه و پذیرش مسئولیت قراردادی بخش‌های EPC را داشته باشد.

به چه شرکت‌هایی EPC کار می‌گویند؟

به شرکت‌هایی که توانایی اجرای پروژه به‌صورت یکپارچه از مرحله مهندسی تا تأمین و ساخت را دارند، معمولاً EPC Contractor یا پیمانکار EPC گفته می‌شود.

این شرکت‌ها معمولاً یکی از این ساختارها را دارند:

شرکت‌های مهندسی و پیمانکاری بزرگ

برخی شرکت‌ها دارای واحدهای مهندسی، خرید، مدیریت پروژه و ساخت هستند و می‌توانند پروژه را به‌صورت کامل مدیریت کنند.

کنسرسیوم‌های EPC

گاهی یک شرکت به‌تنهایی توانایی اجرای تمام بخش‌های پروژه را ندارد. در این شرایط، چند شرکت در قالب یک کنسرسیوم برای اجرای پروژه با یکدیگر همکاری می‌کنند.

برای مثال، یک شرکت ممکن است مسئول مهندسی، شرکت دیگری مسئول تجهیزات و شرکت دیگری مسئول ساخت باشد.

شرکت‌های EPC تخصصی

برخی پیمانکاران روی حوزه خاصی تمرکز دارند؛ برای مثال:

• EPC نفت و گاز
• EPC پتروشیمی
• EPC پالایشگاه
• EPC نیروگاه
• EPC فولاد و صنایع معدنی
• EPC خطوط لوله
• EPC آب و فاضلاب
• EPC پروژه‌های صنعتی

بنابراین، توانایی EPC یک شرکت باید بر اساس سوابق پروژه، ظرفیت مهندسی، توان تأمین، توان اجرایی و ساختار مدیریتی آن بررسی شود.

مراحل اجرای پروژه EPC

یک پروژه EPC معمولاً از چند مرحله اصلی تشکیل می‌شود.

۱. مهندسی پروژه

در مرحله Engineering، طراحی و مطالعات فنی پروژه انجام می‌شود.

این بخش می‌تواند شامل فعالیت‌هایی مانند موارد زیر باشد:

• مطالعات مهندسی
• طراحی فرایند
• طراحی مکانیک
• طراحی پایپینگ
• طراحی سازه
• طراحی برق
• طراحی ابزار دقیق و کنترل
• تهیه نقشه‌ها و مدارک مهندسی
• مشخصات فنی تجهیزات
• تهیه اسناد خرید
• محاسبات مهندسی
• بررسی استانداردها و الزامات فنی

در پروژه‌های بزرگ، مهندسی ممکن است به بخش‌هایی مانند FEED، Basic Engineering و Detailed Engineering تقسیم شود.

۲. تأمین تجهیزات و کالا

پس از مشخص شدن نیازهای فنی، فرآیند Procurement آغاز می‌شود.

در این مرحله، پیمانکار EPC مسئولیت خرید و تأمین تجهیزات و مواد موردنیاز پروژه را مدیریت می‌کند.

این فعالیت می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• تهیه فهرست تجهیزات
• تهیه اسناد استعلام
• دریافت پیشنهادهای فروشندگان
• ارزیابی فنی و بازرگانی
• انتخاب تأمین‌کنندگان
• صدور سفارش خرید
• پیگیری ساخت تجهیزات
• بازرسی و کنترل کیفیت
• حمل تجهیزات
• ترخیص و تحویل به سایت

در پروژه‌های نفت، گاز و پتروشیمی، برخی تجهیزات مانند کمپرسورها، پمپ‌ها، مخازن، شیرآلات، تجهیزات فرایندی، تابلوهای برق و سیستم‌های کنترل ممکن است زمان تأمین طولانی داشته باشند. به همین دلیل، مدیریت Procurement یکی از مهم‌ترین بخش‌های پروژه EPC است.

۳. ساخت و اجرای پروژه

در مرحله Construction، عملیات اجرایی در سایت انجام می‌شود.

این مرحله می‌تواند شامل:

• عملیات خاکی
• فونداسیون
• ساخت سازه
• نصب تجهیزات
• اجرای پایپینگ
• کابل‌کشی
• نصب تجهیزات برق
• نصب ابزار دقیق
• عایق‌کاری
• رنگ‌آمیزی
• تست و بازرسی
• پیش‌راه‌اندازی
• راه‌اندازی

باشد.

در این مرحله، هماهنگی بین تیم مهندسی، تأمین و اجرا اهمیت زیادی دارد؛ زیرا هرگونه تأخیر در طراحی یا تأمین تجهیزات می‌تواند عملیات ساخت را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

تفاوت EPC با پیمانکاری معمولی چیست؟

در یک پروژه معمولی ممکن است کارفرما چند قرارداد مختلف برای طراحی، خرید تجهیزات و اجرای پروژه منعقد کند.

برای مثال:

کارفرما → شرکت مهندسی

کارفرما → شرکت تأمین تجهیزات

کارفرما → پیمانکار ساخت

اما در مدل EPC، ساختار می‌تواند به شکل زیر باشد:

کارفرما → پیمانکار EPC → مهندسی + تأمین + ساخت

در نتیجه، کارفرما با یک پیمانکار اصلی در ارتباط است و پیمانکار EPC مسئول هماهنگی بخش‌های مختلف پروژه خواهد بود.

این ساختار می‌تواند مدیریت پروژه را ساده‌تر کند، اما در مقابل، مسئولیت و ریسک بیشتری نیز به پیمانکار EPC منتقل می‌شود.

EPC و EPCM چه تفاوتی دارند؟

یکی از اصطلاحاتی که در کنار EPC دیده می‌شود، EPCM است.

EPCM مخفف:

Engineering, Procurement and Construction Management

است.

در EPC، پیمانکار معمولاً مسئولیت اجرای پروژه و تحویل آن مطابق قرارداد را بر عهده می‌گیرد.

اما در EPCM، شرکت ارائه‌دهنده خدمات بیشتر نقش مدیریت مهندسی، تأمین و ساخت را دارد و الزاماً خودِ پروژه را مانند پیمانکار EPC اجرا نمی‌کند.

به بیان ساده:

EPC: مسئولیت اجرای یکپارچه پروژه با پیمانکار EPC است.

EPCM: شرکت بیشتر نقش مدیریت و هماهنگی پروژه را بر عهده دارد.

البته تفاوت دقیق مسئولیت‌ها به مفاد قرارداد بستگی دارد و نمی‌توان صرفاً بر اساس نام قرارداد درباره میزان ریسک و تعهدات طرفین قضاوت کرد.

EPCF چیست؟

در برخی پروژه‌ها اصطلاح EPCF نیز استفاده می‌شود.

حرف F مخفف Finance است.

در این مدل، علاوه بر مهندسی، تأمین و ساخت، تأمین مالی پروژه نیز در ساختار قرارداد پیش‌بینی می‌شود.

بنابراین:

EPC = Engineering + Procurement + Construction

EPCF = Engineering + Procurement + Construction + Finance

EPCF بیشتر در پروژه‌هایی مطرح می‌شود که روش تأمین مالی بخش مهمی از ساختار قرارداد است.

EPC Turnkey چیست؟

اصطلاح Turnkey یا «کلید در دست» نیز در پروژه‌های صنعتی بسیار رایج است.

در قرارداد Turnkey، هدف این است که پیمانکار پروژه را به مرحله‌ای برساند که کارفرما بتواند پس از تحویل، از آن بهره‌برداری کند.

به همین دلیل، قراردادهای EPC Turnkey معمولاً مسئولیت قابل‌توجهی را برای پیمانکار در زمینه طراحی، تأمین، ساخت، تست و تحویل پروژه ایجاد می‌کنند.

با این حال، «EPC» و «Turnkey» دقیقاً مترادف نیستند و میزان تعهد پیمانکار باید از متن قرارداد مشخص شود.

استانداردهای EPC چیست؟

یکی از مهم‌ترین بخش‌های هر پروژه EPC، استفاده صحیح از استانداردها، کدها و مشخصات فنی است. برخلاف تصور رایج، یک استاندارد واحد با عنوان «استاندارد EPC» وجود ندارد که تمام پروژه‌های EPC را پوشش دهد.

در واقع، پروژه EPC بر اساس مجموعه‌ای از استانداردها و کدهای بین‌المللی، استانداردهای ملی، مشخصات فنی کارفرما و الزامات قراردادی اجرا می‌شود.

انتخاب استانداردها به نوع پروژه، صنعت، تجهیزات، کشور محل اجرا و الزامات کارفرما بستگی دارد.

مهم‌ترین استانداردها و کدهای مورد استفاده در پروژه‌های EPC

در پروژه‌های صنعتی، استانداردهای مختلفی ممکن است در مراحل طراحی، خرید، ساخت، بازرسی و تست مورد استفاده قرار گیرند. در مطالب پیشین، با استانداردهای نفت و گاز و پتروشیمی آشنا شدیم و گفتیم که بخشی از این استانداردها، استانداردهای مربوط به ساخت و نصب می باشد. در اینجا مروری بر مهمترین استانداردهای بخش EPC داریم.

استانداردهای ASME

استانداردها و کدهای ASME در بسیاری از پروژه‌های نفت، گاز، پتروشیمی، نیروگاه و صنایع فرآیندی کاربرد دارند.

برای مثال:

• ASME BPVC برای تجهیزات و بویلرها و مخازن تحت فشار
• ASME B31.3 برای Process Piping
• ASME B31.4 برای خطوط لوله انتقال مایعات
• ASME B31.8 برای خطوط لوله انتقال و توزیع گاز
• ASME B16.5 برای فلنج‌ها و اتصالات فلنجی
• ASME B16.9 برای اتصالات جوشی
• ASME B36.10 برای ابعاد لوله‌های فولادی
• ASME B36.19 برای لوله‌های فولادی زنگ‌نزن

از جمله استانداردها و کدهای مهم هستند.

استانداردهای API

استانداردهای API نیز در پروژه‌های نفت و گاز و پتروشیمی اهمیت زیادی دارند.

برخی از استانداردهای شناخته‌شده API در پروژه‌های EPC عبارت‌اند از:

• API 610 برای پمپ‌های سانتریفیوژ
• API 617 برای کمپرسورها
• API 618 برای کمپرسورهای رفت‌وبرگشتی
• API 650 برای مخازن ذخیره
• API 1104 برای جوشکاری خطوط لوله
• API 6D برای تجهیزات و شیرآلات خطوط لوله

استاندارد مورد استفاده باید بر اساس نوع تجهیز یا فعالیت و الزامات پروژه انتخاب شود.

استانداردهای ASTM

استانداردهای ASTM بیشتر در حوزه مواد، مشخصات متریال، روش‌های آزمون و کنترل کیفیت مورد استفاده قرار می‌گیرند.

برای مثال، مشخصات فولاد، تست‌های مکانیکی، تست‌های شیمیایی و بسیاری از روش‌های آزمایشگاهی و بازرسی می‌توانند بر اساس استانداردهای ASTM تعیین شوند.

استانداردهای ISO

استانداردهای ISO نیز در بخش‌های مختلف پروژه‌های EPC کاربرد دارند؛ از مدیریت کیفیت و محیط زیست گرفته تا مشخصات فنی، مدیریت پروژه، تجهیزات و سیستم‌های صنعتی.

برای نمونه، ISO 9001 می‌تواند در سیستم مدیریت کیفیت شرکت‌ها و پروژه‌ها مورد استفاده قرار گیرد.

استانداردهای IEC

در بخش‌های برق، کنترل و ابزار دقیق، استانداردهای IEC اهمیت زیادی دارند.

این استانداردها می‌توانند در زمینه‌هایی مانند:

• تجهیزات الکتریکی
• سیستم‌های کنترل
• تجهیزات ابزار دقیق
• حفاظت الکتریکی
• تابلوها
• سیستم‌های اتوماسیون
• تجهیزات و محیط‌های صنعتی

مورد استفاده قرار گیرند.

استانداردهای NACE و الزامات خوردگی

در پروژه‌های نفت، گاز و پتروشیمی، کنترل خوردگی اهمیت ویژه‌ای دارد. استانداردها و الزامات مرتبط با NACE و استانداردهای امروزی AMPP می‌توانند در انتخاب مواد، کنترل خوردگی، حفاظت از تجهیزات و الزامات مربوط به محیط‌های خورنده مورد استفاده قرار گیرند.

استانداردهای کارفرما و Project Specification

در پروژه‌های EPC تنها استانداردهای بین‌المللی تعیین‌کننده نیستند. بسیاری از کارفرمایان مجموعه‌ای از Project Specification، Engineering Specification و Technical Standard را نیز برای پروژه تعریف می‌کنند.

برای مثال، ممکن است در اسناد پروژه مشخص شود که:

یک تجهیز باید علاوه بر استاندارد اصلی سازنده، الزامات فنی تعیین‌شده توسط کارفرما را نیز رعایت کند.

در چنین شرایطی، پیمانکار EPC باید الزامات قراردادی و فنی پروژه را در طراحی، خرید و ساخت لحاظ کند.

به همین دلیل، در پروژه‌های EPC معمولاً مدارکی مانند Design Basis، Material Specification، Equipment Specification، Piping Specification، Inspection & Test Plan و Quality Plan اهمیت زیادی دارند.

چرا استانداردها در پروژه EPC اهمیت دارند؟

استانداردها باعث می‌شوند الزامات فنی پروژه برای بخش‌های مختلف قابل اندازه‌گیری و کنترل باشند.

برای مثال، استاندارد مناسب می‌تواند مشخص کند:

• یک تجهیز چگونه طراحی شود؛
• چه متریالی مورد استفاده قرار گیرد؛
• ابعاد و تلرانس‌ها چگونه باشند؛
• چه آزمون‌هایی انجام شود؛
• روش بازرسی چگونه باشد؛
• جوشکاری با چه الزامات و روش‌هایی انجام شود؛
• تجهیزات چگونه تست شوند؛
• معیار پذیرش محصول یا تجهیز چه باشد.

در نتیجه، استانداردها در تمام چرخه EPC، از Engineering و Procurement تا Construction، Inspection و Commissioning نقش دارند.

نکته مهم این است که استفاده از استانداردها باید بر اساس نسخه و ویرایش مشخص‌شده در قرارداد و مدارک پروژه انجام شود؛ زیرا صرف اشاره به نام یک استاندارد بدون مشخص کردن Edition یا الزامات قراردادی ممکن است باعث ابهام در پروژه شود.